Viết bởi Chris Corrigan.
Dịch bởi Lannah
—-
Năm 2008, SIlias Lucius, Monica Nissen và tôi đã gặp nhau ở nhà của Phil Cass ở Columbus, Ohio và trò chuyện về nghệ thuật thu hoạch. Monica đã phát triển thực hành này bởi cô ấy thường hay thấy mình ở vai trò “thư ký” trong các tiến trình có sự tham gia, từ đánh máy ghi chú, phân nhóm các ý tưởng, ghi chép toàn cảnh dưới dạng hình ảnh, và nói chung là giúp làm rõ ý nghĩa các cuộc trò chuyện. Việc này rất phù hợp với cô, nhưng rồi cô nhận thấy cả nhóm đã bỏ lỡ những bài học mà cô tích luỹ được trong quá trình này. Vì vậy cô đặt ra quyết tâm xây dựng một phương pháp thực hành bổ trợ cho nghệ thuật chủ trì (art of hosting), và gọi đó là Nghệ thuật thu hoạch.
Tôi và cô ấy đã cùng nghĩ về việc này trong vài năm cho tới khi có cơ hội thảo luận với Silas. Khi ấy, Silas đang là người làm vườn theo phương pháp nông nghiệp bền vững tại làng Kufunda, một ngôi làng học tập ở Zimbabwe đã sử dụng nghệ thuật chủ trì (Art of Hosting) như một “hệ điều hành” cho cách vận hành của họ trong suốt tám năm. Là một nông dân, Silas có nhiều điều để nói về thu hoạch, và tôi với cương vị là người khám phá những kết nối giữa thu hoạch một cuộc họp với thu hoạch từ một khu vườn, tôi đã ghi lại được những hiểu biết của chúng tôi và tạo nên cuốn sổ nhỏ về Nghệ thuật thu hoạch, phác thảo những giai đoạn và các bước của việc thu hoạch từ các cuộc trò chuyện có ý nghĩa.
Một trong những câu “thần chú” cốt lõi của tôi trong các tiến trình có sự tham gia là: “Tôi không thiết kế một cuộc họp, tôi thiết kế việc thu hoạch.” Nói cách khác, với vai trò là người thiết kế tiến trình, trọng tâm của tôi là chúng ta có thể cùng nhau thu hoạch được điều gì từ công việc chung, và tạo ra tiến trình cùng cấu trúc để điều đó có thể diễn ra.
Là người điều phối, chúng ta thường mang nhiều công cụ vào một tiến trình họp, rồi khi cuộc họp kết thúc lại rời đi với hàng loạt tờ giấy flipchart và giấy nhớ dán kín, nhưng không thật sự rõ sẽ làm gì với tất cả những gì đã được ghi lại. Vì vậy, chú ý đến việc thu hoạch là điều vô cùng quan trọng nếu chúng ta muốn tận dụng trọn vẹn thời gian của một cuộc họp. Dưới đây là một vài nguyên tắc giúp tôi luôn giữ sự tập trung vào ‘trợ thủ nhỏ’ này.
Hãy chắc chắn bạn có cách ghi nhận những điều đang nảy nở trong không gian của tiến trình. Có lẽ điều này không cần nói nhiều, nhưng nếu cuộc trò chuyện không được thu hoạch lại theo một cách nào đó, rất dễ chúng ta sẽ lãng phí thời gian. Dĩ nhiên tôi không có ý nói rằng bạn cần “ghi biên bản” cho một buổi hẹn hò với người mình yêu. Nhưng trong công việc mang tính chiến lược, việc thu hoạch lại những điều đã xuất hiện — từ các góc nhìn, ý tưởng, kết luận, quyết định cho đến những tác động tạo ra — là điều thiết yếu. Đối với những tiến trình quan trọng và có quy mô lớn, tôi thường làm việc cùng một người trong nhóm chuyên phụ trách cho việc thu hoạch. Điều đó có nghĩa là họ chịu trách nhiệm tạo ra cấu trúc cho việc thu hoạch — từ việc chuẩn bị các biểu mẫu làm việc cho nhóm nhỏ, sắp xếp và lưu lại các tư liệu để dùng sau này, đến ghi chép trực quan, làm video hoặc viết lại những gì đã xuất hiện trong cuộc trò chuyện. Mọi cuộc đối thoại chiến lược đều cần được thu hoạch kỹ lưỡng.
👉Dùng PLUME để thiết kế việc thu hoạch.
Đây là từ viết tắt của 5 từ khác mà với tôi là một điểm tựa hữu ích khi nghĩ về cách thu hoạch trong các tiến trình chiến lược có sự tham gia. Ý tưởng này nảy ra từ một cuộc trò chuyện giữa tôi với hai người bạn đồng hành, Amy Lenzo và Rowen Simonsen, khi chúng tôi đang cùng thiết kế một khóa học trực tuyến kéo dài chín tuần về thực hành thu hoạch cách đây vài năm. Các chữ cái này là viết tắt của các từ:
🌿THAM GIA (PARTICIPATORY): Đảm bảo việc thu hoạch phản ánh được tiếng nói, ngôn từ và hình ảnh của mọi người, và được đồng kiến tạo ở mức cao nhất có thể.
🌿HỌC HỎI (LEARNING): Không chỉ đơn thuần là ghi chép lại cuộc trò chuyện, một thu hoạch tốt còn giúp thúc đẩy và tăng tốc quá trình học hỏi trong tổ chức hoặc cộng đồng.
🌿HỮU ÍCH (USEFUL): Đừng tạo ra một vở múa biểu đạt nếu bạn đang muốn gây quỹ cho một startup công nghệ. Hãy làm cho thu hoạch trở nên hữu ích — cả về hình thức lẫn thông điệp — đối với những người sẽ sử dụng nó sau cuộc họp.
🌿ĐA PHƯƠNG TIỆN (MULTI-MEDIA): Tuy nhiên, một vở múa biểu đạt hoàn toàn có thể là một cách gây quỹ hiệu quả cho startup công nghệ nếu nó giúp truyền tải thông điệp tới những người đã chán các bài trình chiếu PowerPoint. Hãy linh hoạt và kết hợp nhiều hình thức khác nhau.
🌿KHỞI SINH (EMERGENT): Hãy đảm bảo bạn ghi nhận được những gì đang thực sự diễn ra và đang dần hình thành, chứ không chỉ những gì bạn dự đoán trước.
Hãy có một hình dung nhất định về cách bạn sẽ sử dụng phần thu hoạch. Không người nông dân nào gieo cả cánh đồng lúa mì mà lại không biết đến tháng Mười sẽ làm gì với nó. Sẽ bán cho ai? Sẽ được dùng vào việc gì? Những câu hỏi đó quyết định cách lúa mì được gặt, lưu trữ, vận chuyển và chế biến. Điều này cũng đúng với thu hoạch từ các cuộc họp. Hãy có ít nhất một ý tưởng về việc bạn sẽ làm gì với nó — nếu không, bạn chỉ đang nhét nó lên kệ cùng với vô số ý tưởng khác đã từng được tạo ra nhưng chưa bao giờ được thực hiện. Đó không phải là cách tạo ra thay đổi, và cũng không phải là cách để một cuộc họp trở nên có ý nghĩa.
Hãy “phi thực dân hoá” (decolonize) việc này nữa! Cũng như việc tạo ra không gian chứa (containers) có nguy cơ chiếm dụng không gian, thời gian và công sức của người khác, thì thu hoạch đôi khi còn tệ hơn. Tôi từng điều phối một cuộc gặp với một nhóm thanh niên địa phương, những người đang trình bày kết quả nghiên cứu về cộng đồng của họ. Chúng tôi có mặt cùng với các “đồng minh” là người lớn không phải người địa phương. Tôi mở đầu bằng cách nói: “Hãy nhớ kể những câu chuyện và thu hoạch những điều quý giá có thể được truyền lại.” Một nhóm nhỏ thanh niên đã đứng dậy và rời khỏi phòng. Khi tôi gặp họ ở hành lang và hỏi lý do, một người nhìn thẳng vào mắt tôi và nói: “Ông là một tên khốn thực dân! Ông muốn tôi kể chuyện của tôi cho những người lớn để họ ‘thu hoạch’ rồi mang đi nơi khác.” Cậu ấy nói đúng. Tôi đã thiết kế tiến trình theo hướng khai thác (extractive), hoàn toàn thiếu đi sự tương tác lẫn nhau và tính chất tạo dựng – những yếu tố lẽ ra đã tạo nên một cuộc gặp gỡ đầy ý nghĩa giữa hai nhóm người này. Thay vào đó, tôi vô tình gợi lên cách khai thác tồi tệ nhất có thể: vận chuyển những “viên ngọc” đi nơi khác để biến chúng thành giá trị. Tôi đã xin lỗi, nhưng mọi chuyện đã quá muộn. Niềm tin bị xói mòn, và tôi không thể tiếp tục làm việc với tổ chức đó nữa.
Trong cuốn sách Braiding Sweetgrass, Robin Wall Kimmerer nói về khái niệm “Thu hoạch trân trọng” (The Honourable Harvest). Đó là cách thu hoạch có qua có lại, có khả năng nuôi dưỡng và tái sinh, được đặt trên nền tảng của sự tôn trọng và lòng biết ơn lẫn nhau. Một “thu hoạch trân trọng” giúp duy trì sự sống và làm cho mọi người, mọi thứ trở nên lành mạnh hơn. Hãy đưa những giá trị này vào cách bạn thu hoạch, và đặc biệt cẩn trọng khi lấy đi tri thức, công sức, thời gian hay năng lượng từ người khác — nhất là khi sự cho đi ấy không đi kèm với sự đáp lại tương xứng.
Tìm đọc bài dịch các phần trước:
Phần 1: Hiện diện https://percolab.vn/bay-tro-thu-nho-cho-doi-thoai-va-hanh-dong/
Phần 2: Có một câu hỏi tốt https://percolab.vn/bay-tro-thu-nho-cho-doi-thoai-va-hanh-dong-phan-2-co-mot-cau-hoi-tot/
Phần 3: Sử dụng vật nói https://percolab.vn/su-dung-vat-noi/
Bài viết gốc phần 4: harvest https://www.chriscorrigan.com/parkinglot/seven-little-helpers-for-dialogue-and-action-part-4-harvest/